Randevu Al
Randevu Al
İnsan beyni yaklaşık 86 milyar sinir hücresinden (nöron) oluşan, vücudumuzun en karmaşık organıdır. Düşünmemizi, öğrenmemizi, hareket etmemizi, konuşmamızı, duygularımızı ve hafızamızı yöneten bu olağanüstü yapı, yaşam boyunca sürekli çalışan milyarlarca bağlantı sayesinde görevini yerine getirir. Ancak bazı hastalıklarda bu hassas sistem zaman içinde bozulmaya başlar. Sinir hücreleri işlevlerini kaybeder, birbirleriyle iletişim kuramaz hale gelir ve sonunda ölür. İşte bu sürece nörodejenerasyon, ortaya çıkan hastalık grubuna ise nörodejeneratif hastalıklar adı verilir.
Nörodejeneratif hastalıklar genellikle yavaş ilerleyen, kronik ve çoğu zaman geri dönüşü olmayan hastalıklardır. Hastalık belirtileri çoğu zaman yıllar içinde yavaş yavaş gelişir. İlk dönemlerde unutkanlık, el titremesi, hareketlerde yavaşlama veya denge bozukluğu gibi hafif yakınmalar görülebilirken, ilerleyen dönemlerde kişinin bağımsız yaşamını sürdürebilmesini zorlaştıran ciddi fiziksel ve bilişsel sorunlar ortaya çıkabilir.
Dünya nüfusunun yaşlanmasıyla birlikte nörodejeneratif hastalıkların görülme sıklığı her geçen yıl artmaktadır. Günümüzde Alzheimer hastalığı, Parkinson hastalığı, amyotrofik lateral skleroz (ALS), Huntington hastalığı, Lewy cisimcikli demans, frontotemporal demans ve multi sistem atrofisi gibi hastalıklar milyonlarca insanı etkilemektedir. Yaşam süresinin uzamasıyla birlikte önümüzdeki yıllarda bu hastalıkların sağlık sistemleri üzerindeki yükünün daha da artacağı öngörülmektedir.
Bununla birlikte nörodejeneratif hastalıklar yalnızca ileri yaşın kaçınılmaz bir sonucu değildir. Genetik yatkınlık, çevresel faktörler, damar hastalıkları ve yaşam tarzı gibi birçok etken hastalıkların gelişiminde rol oynayabilir. Son yıllarda erken tanı yöntemleri, biyobelirteçler ve yeni tedavi seçenekleri konusunda önemli ilerlemeler kaydedilmiş olup, hastalıkların seyrini değiştirebilecek yaklaşımlar üzerinde yoğun araştırmalar devam etmektedir.
Bu yazıda nörodejeneratif hastalıkların nedenlerini, biyolojik mekanizmalarını, belirtilerini, tanı yöntemlerini, güncel tedavi seçeneklerini ve korunmaya yönelik bilimsel önerileri ayrıntılı ancak anlaşılır bir dille ele alacağız.
"Nörodejeneratif hastalık" terimi, sinir sistemindeki nöronların zaman içinde yapısal ve işlevsel olarak bozulduğu ilerleyici hastalıkların ortak adıdır. Bu hastalıklarda sinir hücreleri yalnızca işlevlerini kaybetmekle kalmaz; aynı zamanda geri dönüşü olmayan şekilde ölürler. Nöronların yenilenme kapasitesi oldukça sınırlı olduğundan, kaybedilen hücrelerin yerine yenilerinin gelmesi çoğu zaman mümkün değildir.
Hangi beyin bölgesinin etkilendiğine bağlı olarak hastaların yakınmaları farklılık gösterir. Hafıza merkezlerinin etkilenmesi unutkanlığa ve demansa, hareket merkezlerinin etkilenmesi titreme ve yavaşlamaya, motor nöronların etkilenmesi ise kas güçsüzlüğüne ve felce neden olabilir.
Her nörodejeneratif hastalığın kendine özgü özellikleri bulunsa da, ortak noktaları hastalığın yavaş ilerlemesi ve zaman içinde sinir hücresi kaybının artmasıdır. Çoğu hastalık başlangıçta sessiz seyreder. Klinik belirtiler ortaya çıktığında ise etkilenen sinir hücrelerinin önemli bir bölümü kaybedilmiş olabilir. Bu nedenle erken tanı büyük önem taşır.
Bilim insanları uzun yıllardır bu hastalıkların neden geliştiğini araştırmaktadır. Günümüzde tek bir mekanizmadan değil, birbirini tetikleyen çok sayıda biyolojik olaydan söz edilmektedir.
Proteinlerin Yanlış Katlanması
Sağlıklı hücrelerde proteinler belirli bir üç boyutlu yapıya sahip olarak görev yaparlar. Ancak bazı durumlarda proteinler yanlış katlanır ve normal görevlerini yerine getiremez. Dahası, hücre içinde birikerek diğer proteinlerin de bozulmasına neden olabilirler. Alzheimer hastalığında beta-amiloid plakları ve tau protein yumakları, Parkinson hastalığında alfa-sinüklein birikimleri (Lewy cisimcikleri), Huntington hastalığında ise mutant huntingtin proteini bu sürecin en iyi bilinen örnekleridir.
Bu protein birikimleri sinir hücresinin iç yapısını bozar, hücreler arasındaki iletişimi engeller ve sonunda nöron ölümüne yol açar.
Oksidatif Stres
Beyin, vücudun en fazla enerji tüketen organlarından biridir. Yoğun enerji üretimi sırasında serbest oksijen radikalleri adı verilen zararlı moleküller oluşabilir. Normal koşullarda antioksidan savunma sistemi bu molekülleri etkisiz hale getirir. Ancak yaşlanma ve bazı hastalıklarda bu denge bozulur.
Ortaya çıkan oksidatif stres, DNA'ya, hücre zarına ve proteinlere zarar vererek nöronların yaşlanmasını hızlandırır.
Mitokondriyal Bozukluk
Mitokondriler hücrenin enerji santralleridir. Özellikle sinir hücreleri sürekli enerjiye ihtiyaç duydukları için mitokondri fonksiyonundaki küçük bozukluklardan bile ciddi şekilde etkilenebilirler.
Mitokondriyal işlev kaybı enerji üretimini azaltırken aynı zamanda oksidatif stresi de artırır. Bu iki mekanizma birlikte sinir hücresinin yaşamını tehdit eder.
Nöroinflamasyon
Beyindeki bağışıklık sistemi hücreleri olan mikroglia ve astrositler normalde koruyucu görev yapar. Ancak uzun süreli aktivasyon durumunda kronik inflamasyon gelişebilir.
Kronik nöroinflamasyon, başlangıçta koruyucu olsa bile zamanla sinir hücrelerine zarar veren kimyasal maddelerin salınmasına neden olur ve hastalığın ilerlemesini hızlandırabilir.
Bazı nörodejeneratif hastalıklar doğrudan genetik mutasyonlarla ilişkilidir. Huntington hastalığı bunun en tipik örneğidir. Alzheimer ve Parkinson hastalıklarının büyük bölümü kalıtsal değildir; ancak APOE ε4, LRRK2 ve SNCA gibi bazı genler hastalık riskini artırabilir. Genetik yatkınlık tek başına hastalık oluşturmaz; çevresel ve yaşam tarzı faktörleriyle birlikte etkisini gösterir.
Kimler Risk Altındadır? Nörodejeneratif hastalıkların ortaya çıkışında birçok risk faktörü rol oynar.
En güçlü risk faktörü yaşlanmadır. Yaş ilerledikçe hücresel onarım mekanizmaları yavaşlar, protein temizleme sistemleri zayıflar ve oksidatif hasar artar.
Bunun yanında;
Aile öyküsü, Genetik yatkınlık, Hipertansiyon, Diyabet, Obezite, Yüksek kolesterol, Sigara kullanımı, Hareketsiz yaşam, Kronik uyku bozukluğu, Ağır metal ve pestisit maruziyeti, Tekrarlayan kafa travmaları gibi faktörlerin de hastalık riskini artırabileceği düşünülmektedir.
Buna karşılık düzenli fiziksel egzersiz, Akdeniz tipi beslenme, zihinsel aktivitelerin sürdürülmesi, sosyal yaşamın aktif tutulması ve damar sağlığının korunması beyin sağlığı üzerinde olumlu etkilere sahiptir.
Belirtiler Nelerdir?
Nörodejeneratif hastalıkların belirtileri etkilenen sinir sistemi bölgesine göre değişmekle birlikte en sık görülen yakınmalar şunlardır:
İlerleyici unutkanlık, Yeni bilgileri öğrenmede güçlük, Dikkat ve konsantrasyon azalması, Karar vermede zorlanma, El titremesi, Hareketlerde yavaşlama, Kas sertliği, Denge kaybı, Yürüme bozukluğu, Kas güçsüzlüğü, Konuşma bozukluğu, Yutma güçlüğü, Koku alma duyusunda azalma, Uyku bozuklukları, Depresyon ve anksiyete, Davranış ve kişilik değişiklikleri
Bu belirtilerin her biri tek başına nörodejeneratif hastalık anlamına gelmez. Ancak özellikle ilerleyici özellik göstermeleri veya günlük yaşamı etkilemeye başlamaları durumunda bir nöroloji uzmanı tarafından değerlendirilmeleri gerekir.
Her nörodejeneratif hastalıkta ortak özellik sinir hücrelerinin zaman içinde kaybedilmesi olsa da, etkilenen beyin bölgesi farklı olduğu için belirtiler de birbirinden farklıdır. Bazı hastalıklar öncelikle hafızayı etkilerken, bazıları hareket sistemini, bazıları ise kasları kontrol eden motor sinirleri hedef alır.
Alzheimer Hastalığı
Alzheimer hastalığı, tüm dünyada demansın en sık görülen nedenidir ve demans olgularının yaklaşık %60-70'ini oluşturur. Hastalık çoğunlukla 65 yaşından sonra görülmekle birlikte, daha genç yaşlarda başlayan kalıtsal formları da vardır.
İlk belirti çoğu zaman yakın zamanda yaşanan olayların unutulmasıdır. Hastalar aynı soruları tekrar tekrar sorabilir, eşyalarını nereye koyduklarını unutabilir veya randevularını kaçırabilirler. Hastalık ilerledikçe yön bulma güçlüğü, konuşma bozukluğu, karar verme yeteneğinde azalma ve günlük yaşam aktivitelerinde bağımlılık gelişebilir.
Alzheimer hastalığının temelinde beyinde beta-amiloid plakları ile tau proteininden oluşan nörofibriler yumakların birikmesi yer alır. Bu anormal proteinler özellikle hafıza merkezleri olan hipokampus ve entorhinal kortekste başlayarak zamanla beynin diğer bölgelerine yayılır.
>p>Günümüzde hastalığı tamamen ortadan kaldıran bir tedavi bulunmasa da erken tanı sayesinde hastalığın ilerlemesini yavaşlatabilecek tedaviler uygulanabilmektedir.
Parkinson Hastalığı
Parkinson hastalığı, hareket bozukluklarının en sık görülen nedenlerinden biridir.
Temel sorun, beynin substantia nigra adı verilen bölgesindeki dopamin üreten sinir hücrelerinin kaybıdır. Dopamin eksikliği hareketlerin kontrolünü bozarak tipik belirtilerin ortaya çıkmasına neden olur.
En sık görülen belirtiler şunlardır:
İstirahat halinde titreme, Hareketlerde yavaşlama (bradikinezi), Kaslarda sertlik (rijidite), Denge kaybı,Küçük adımlarla yürüme, Mimiklerde azalma, El yazısının küçülmesi
Ancak Parkinson hastalığı yalnızca bir hareket hastalığı değildir. Motor belirtilerden yıllar önce başlayabilen bazı yakınmalar da görülebilir: Koku alma duyusunda azalma, Kabızlık, REM uykusu davranış bozukluğu, Depresyon, Kaygı bozukluğu, Hafif bilişsel bozukluk, Hastalığın ilerleyen dönemlerinde bazı hastalarda demans da gelişebilir.
Amyotrofik Lateral Skleroz (ALS)
ALS, üst ve alt motor nöronları etkileyen ilerleyici bir sinir sistemi hastalığıdır. Hastalık çoğu zaman bir elde güçsüzlük veya ayakta takılma gibi hafif belirtilerle başlar. Zaman içinde kaslarda erime, konuşma güçlüğü, yutma bozukluğu ve solunum kaslarında zayıflık gelişebilir. ALS'de duyu sistemi genellikle korunur. Hastalar çevrelerini hisseder ancak kaslarını hareket ettirmekte giderek daha fazla zorlanırlar. Vakaların yaklaşık %90'ı sporadik, %10'u ise aileseldir. Son yıllarda genetik mekanizmaların daha iyi anlaşılmasıyla birlikte yeni tedavi yaklaşımları geliştirilmektedir.
Huntington Hastalığı
Huntington hastalığı, tek bir gen mutasyonuna bağlı gelişen otozomal dominant geçişli bir nörodejeneratif hastalıktır. Hastalığın nedeni HTT genindeki CAG tekrarlarının artmasıdır.
Başlıca belirtiler: İstemsiz hareketler (kore), Denge bozukluğu, Psikiyatrik belirtiler, Depresyon, Dürtüsellik, Bilişsel gerileme
Belirtiler çoğunlukla 30-50 yaş arasında başlar ve yıllar içinde ilerler.
Genetik test sayesinde tanı kesin olarak konulabilir.
Lewy Cisimcikli Demans
Lewy cisimcikli demans, Alzheimer ve Parkinson hastalıklarının özelliklerini birlikte taşıyan önemli bir nörodejeneratif hastalıktır. Hastalarda; Hafıza bozukluğu, Görsel halüsinasyonlar, Parkinson belirtileri, Dikkatte gün içinde belirgin dalgalanmalar birlikte görülebilir.
Hastalığın temelinde alfa-sinüklein protein birikimi bulunmaktadır.
Frontotemporal Demans
Bu hastalık özellikle beynin ön (frontal) ve yan (temporal) bölgelerini etkiler. Alzheimer'dan farklı olarak başlangıçta unutkanlıktan çok davranış değişiklikleri ön plandadır. Hastalarda; Empati kaybı, Uygunsuz davranışlar, Dürtüsellik, Konuşma bozukluğu, Kelime bulma güçlüğü görülebilir. Çoğu hasta 50-65 yaş arasında tanı alır.
Multipl Sistem Atrofisi (MSA)
MSA daha nadir görülen ancak oldukça ciddi bir nörodejeneratif hastalıktır.
Parkinson hastalığına benzeyen belirtilere ek olarak; Şiddetli tansiyon düşmesi, İdrar kontrol bozukluğu, Cinsel işlev bozukluğu, Denge problemleri gelişebilir. İlerleyici seyreden bu hastalıkta erken tanı yaşam kalitesini artıracak destek tedavilerinin planlanmasını sağlar.
Progresif Supranükleer Felç (PSP)
PSP çoğunlukla Parkinson hastalığı ile karıştırılabilir. Ancak hastalarda özellikle; Geriye doğru düşmeler, Yukarı-aşağı bakış hareketlerinde kısıtlılık, Konuşma bozukluğu, Yutma güçlüğü ön plandadır.
Nörodejeneratif hastalıkların tanısı tek bir teste dayanmaz. Tanı; hastanın öyküsü, nörolojik muayene ve yardımcı incelemelerin birlikte değerlendirilmesiyle konur.
Tanıda kullanılan yöntemler arasında şunlar yer alır: Ayrıntılı nörolojik muayene, Nöropsikolojik değerlendirme, Manyetik rezonans görüntüleme (MRG), Gerektiğinde bilgisayarlı tomografi (BT), PET görüntüleme, EEG, EMG, Kan testleri, Beyin omurilik sıvısı incelemesi, Genetik testler.
Son yıllarda geliştirilen kan biyobelirteçleri ve tau ile amiloid PET görüntüleme yöntemleri, özellikle Alzheimer hastalığının erken tanısında umut verici gelişmeler arasında yer almaktadır.
Ayırıcı tanıda B12 vitamini eksikliği, tiroit hastalıkları, normal basınçlı hidrosefali, beyin tümörleri, inme, ilaç yan etkileri ve depresyon gibi benzer belirtilere yol açabilecek hastalıklar mutlaka dışlanmalıdır.
Güncel Tedavi Yaklaşımları
Bugün için nörodejeneratif hastalıkların çoğunu tamamen iyileştiren bir tedavi bulunmamaktadır. Ancak son yıllarda önemli gelişmeler yaşanmıştır.
Alzheimer hastalığında bilişsel belirtileri hafifletmeye yönelik ilaçlar kullanılmaktadır. Erken evrede uygun hastalarda yeni geliştirilen ilaçlar hasta gruplarında uygulanmaya başlanmıştır ve hastalığın ilerleme hızını bir miktar yavaşlatabilmektedir. Bu tedaviler her hasta için uygun değildir ve dikkatli hasta seçimi gerektirir.
Parkinson hastalığında en etkili ilaç hâlâ dopamin yerine koyma tedavisidir. Bunun yanında hastanın ihtiyacına göre bu mekanizmaya ve metabolizmaya yönelik ilaçlar kullanılabilir. İlaç tedavisinden yeterli yarar görmeyen uygun hastalarda invazif girişimler önemli bir tedavi seçeneğidir.
ALS'de hastalığın ilerlemesini bir miktar yavaşlatmaya yönelik tedaviler mevcuttur. Bunun yanında solunum desteği, beslenme düzenlenmesi ve rehabilitasyon tedavinin ayrılmaz parçalarıdır.
Huntington hastalığında istemsiz hareketlerin kontrolü için çeşitli ilaçlardan yararlanılırken, psikiyatrik belirtilerin tedavisi de büyük önem taşır.
Tüm nörodejeneratif hastalıklarda fizik tedavi, konuşma terapisi, ergoterapi, yutma rehabilitasyonu, beslenme desteği ve psikolojik danışmanlık yaşam kalitesini artıran vazgeçilmez uygulamalardır.
Nörodejeneratif hastalıkların tamamını önlemek bugün için mümkün değildir. Özellikle genetik geçişli hastalıklarda hastalık riskini tamamen ortadan kaldıracak bir yöntem bulunmamaktadır. Bununla birlikte bilimsel çalışmalar, sağlıklı yaşam alışkanlıklarının bazı nörodejeneratif hastalıkların ortaya çıkma riskini azaltabileceğini ve hastalık gelişse bile ilerleme hızını olumlu yönde etkileyebileceğini göstermektedir.
Beyin sağlığını korumaya yönelik en önemli öneriler şunlardır:
Düzenli fiziksel egzersiz
Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta egzersiz yapmak, yalnızca kalp ve damar sağlığı için değil, beyin sağlığı için de büyük önem taşır. Düzenli yürüyüş, yüzme, bisiklet ve denge egzersizleri beyin kan akımını artırır, sinir hücreleri arasındaki bağlantıları destekler ve bilişsel işlevlerin korunmasına katkı sağlayabilir.
Akdeniz tipi beslenme:
Sebze, meyve, tam tahıllar, kuru baklagiller, balık, zeytinyağı ve kuruyemişten zengin Akdeniz tipi beslenme; antioksidan ve antiinflamatuvar etkileri sayesinde beyin sağlığını destekleyebilir. Buna karşılık işlenmiş gıdalar, aşırı şeker tüketimi ve doymuş yağlardan zengin beslenmenin uzun vadede olumsuz etkileri olabileceği düşünülmektedir.
Damar sağlığını korumak
Hipertansiyon, diyabet, yüksek kolesterol ve obezite yalnızca kalp hastalıkları için değil, beyin sağlığı açısından da önemli risk faktörleridir. Bu hastalıkların uygun şekilde tedavi edilmesi demans riskini azaltmaya katkıda bulunabilir.
Zihinsel ve sosyal aktivite
Kitap okumak, yeni bir dil öğrenmek, bulmaca çözmek, müzikle ilgilenmek ve sosyal ilişkileri sürdürmek beynin bilişsel rezervini artırabilir. Zihinsel olarak aktif bireylerde bazı nörodejeneratif hastalıkların belirtilerinin daha geç ortaya çıkabildiğine dair çalışmalar bulunmaktadır.
Kaliteli uyku
Uyku sırasında beyin, gün boyunca oluşan metabolik atıkları temizleyen doğal bir temizlenme sürecinden geçer. Yetersiz uyku veya uzun süreli uyku bozuklukları, nörodejeneratif hastalıklarla ilişkilendirilmektedir. Özellikle horlama, uyku apnesi veya REM uykusu davranış bozukluğu gibi sorunların değerlendirilmesi önemlidir.
Sigara ve aşırı alkol tüketiminden kaçınmak
Sigara, damar yapısını bozarak beyin kan dolaşımını olumsuz etkiler. Aşırı alkol tüketimi ise hem doğrudan sinir hücrelerine zarar verebilir hem de bilişsel işlevlerde bozulmaya yol açabilir.
Her unutkanlık veya her el titremesi nörodejeneratif bir hastalık anlamına gelmez. Ancak aşağıdaki belirtiler ilerleyici özellik gösteriyorsa veya günlük yaşamı etkilemeye başladıysa mutlaka bir nöroloji uzmanı tarafından değerlendirilmelidir:
Giderek artan unutkanlık
Aynı soruları sık sık tekrarlama
Tanıdık yerlerde yönünü kaybetme
İstirahat halinde başlayan el titremesi
Hareketlerde belirgin yavaşlama
Denge kaybı ve sık düşme
Kas güçsüzlüğü veya kaslarda erime
Konuşma ya da yutma güçlüğü
Davranış ve kişilik değişiklikleri
Günlük işlerde belirgin zorlanma
Erken tanı, hastalığın tamamen durdurulmasını her zaman sağlamasa da uygun tedavilerin zamanında başlanmasına, komplikasyonların azaltılmasına ve yaşam kalitesinin korunmasına önemli katkı sağlar.
Nörodejeneratif hastalıklar alanı, tıbbın en hızlı gelişen araştırma alanlarından biridir. Son yıllarda elde edilen bilimsel ilerlemeler, gelecekte hastalıkların yalnızca belirtilerini değil, altta yatan nedenlerini de hedefleyen tedavilerin mümkün olabileceğini göstermektedir.
En umut verici araştırma alanlarından bazıları şunlardır:
Gen tedavileri: Özellikle Huntington hastalığı ve bazı kalıtsal ALS türlerinde hastalığa neden olan genetik bozuklukları hedefleyen tedaviler üzerinde çalışmalar sürmektedir.
Antisens oligonükleotid tedavileri: Bu yöntem, hastalığa neden olan zararlı proteinlerin üretimini azaltmayı amaçlar ve bazı nörodejeneratif hastalıklarda klinik araştırmalarda değerlendirilmektedir.
İmmünoterapiler: Özellikle Alzheimer hastalığında beta-amiloid ve tau proteinlerini hedefleyen yeni nesil tedaviler geliştirilmektedir. Kök hücre çalışmaları: Hasar gören sinir hücrelerinin yerine yeni hücreler oluşturabilme potansiyeli nedeniyle yoğun araştırmalar yapılmaktadır. Ancak bu tedaviler henüz deneysel aşamadadır.
Kan biyobelirteçleri: Günümüzde Alzheimer hastalığının erken tanısı için geliştirilen kan testleri, gelecekte tanı sürecini daha kolay ve erişilebilir hâle getirebilir.
Yapay zekâ destekli tanı sistemleri: Manyetik rezonans görüntüleme, PET görüntüleme ve biyobelirteçlerin birlikte değerlendirilmesiyle hastalıkların daha erken dönemde ve daha yüksek doğrulukla tanınması hedeflenmektedir.
Bu gelişmeler, önümüzdeki yıllarda nörodejeneratif hastalıkların tanı ve tedavisinde önemli değişiklikler yaşanabileceğini göstermektedir.
Sonuç
Nörodejeneratif hastalıklar, sinir hücrelerinin ilerleyici kaybı ile karakterize, yaşam kalitesini önemli ölçüde etkileyen ve toplumda giderek daha sık görülen hastalıklardır. Alzheimer hastalığı, Parkinson hastalığı, ALS, Huntington hastalığı ve diğer nörodejeneratif hastalıklar farklı belirtilerle ortaya çıksa da ortak özellikleri, zaman içinde ilerleyen nöron kaybıdır.
Günümüzde bu hastalıkların çoğu için kesin bir tedavi bulunmamakla birlikte, erken tanı, doğru tedavi planlaması ve multidisipliner yaklaşım sayesinde hastaların bağımsız yaşam süreleri uzatılabilir ve yaşam kaliteleri önemli ölçüde artırılabilir. Son yıllarda geliştirilen biyobelirteçler, yeni ilaçlar, gen tedavileri ve yapay zekâ destekli tanı yöntemleri, geleceğe dair umut veren gelişmeler arasında yer almaktadır.
Beyin sağlığını korumaya yönelik düzenli egzersiz yapmak, dengeli beslenmek, damar hastalıklarını kontrol altında tutmak, kaliteli uyku düzenini sürdürmek ve zihinsel olarak aktif kalmak, nörodejeneratif hastalık riskini azaltmada önemli rol oynayabilir.
İlerleyici unutkanlık, hareketlerde yavaşlama, titreme, denge bozukluğu, kas güçsüzlüğü veya konuşma ve yutma güçlüğü gibi belirtiler ortaya çıktığında bunların yaşlanmanın doğal bir parçası olduğu düşünülmemeli; zaman kaybetmeden bir nöroloji uzmanına başvurulmalıdır. Erken değerlendirme, hem doğru tanıya ulaşmayı hem de uygun tedavi ve takip planının zamanında oluşturulmasını sağlar.
Prof. Dr. Hulusi KEÇECİ
Nöroloji Uzmanı
Bu makalede yer alan bilgiler, güncel literatür ve kılavuzlardan yararlanılarak Prof. Dr. Hulusi Keçeci tarafından hazırlanmıştır. İçerik hasta-hekim ilişkisinin yerini almaz, bilgilendirme amaçlıdır.
0542 3675477
Randevu Al